Profesor Walenty Dutkiewicz (1798-1882)
Walenty Dudkiewicz
"Komentarz do prawa hipotecznego w Królestwie Polskim" z 1850 r. prof. Walentego Dutkiewicza, znawcy dawnego polskiego prawa prywatnego, był w powszechnym użyciu blisko sto lat.

Walenty Dutkiewicz, przyszły dziekan Wydziału Prawa i Administracji Szkoły Głównej Warszawskiej, urodził się 5 lutego 1798 r. w Iłkowie (powiat bocheński), w niezamożnej rodzinie Tomasza i Katarzyny z Frankowskich. Na wychowanie wziął go do Miechowa wuj, ksiądz Tomasz Frankowski. Tam też, już w okresie Księstwa Warszawskiego, chłopiec pobierał nauki domowe, a następnie, po przeprowadzce wuja w przemyskie, w 1811 r. rozpoczął naukę w szkole w Jarosławiu. Zajęcia szkolne odbywały się jeszcze w języku niemieckim. Chłopiec uczył się dobrze, o czym świadczyły nagrody i pisma pochwalne. Nie inaczej było w gimnazjum w Przemyślu. Udzielał w tym czasie - jak wielu innych niezamożnych uczniów - korepetycji dzieciom miejscowego fizyka powiatowego Ignacego Hibla. Gimnazjum przemyskie ukończył z odznaczeniem w 1819 r. i w tym samym roku rozpoczął studia prawnicze w Królewskim Uniwersytecie Warszawskim pod kierunkiem nie byle jakich mistrzów, wybitnych w swych specjalnościach profesorów prawa: ks. Fr. K. Szaniawskiego i J. W. Bandtkiego.
Wkrótce po zdanych celująco egzaminach Walenty Dutkiewicz rozpoczął aplikację sądową w biurze słynnego prokuratora Lubowidzkiego. Ze ścisłych kontaktów z uniwersytetem jednak nie zrezygnował: rok później przedstawił pracę konkursową "Czy prawo karania można usprawiedliwić podług prawa przyrodzonego?" Rozprawa ta, wysłana przez autora pod godłem "Sine ira et studio", została wyróżniona i Rada Uniwersytetu wyraziła mu za nią pochwałę na piśmie.
W 1823 r. Dutkiewicza przeniesiono w ramach aplikacji do sądu kryminalnego, jak podówczas nazywano sąd sprawiedliwości kryminalnej, województw mazowieckiego i kaliskiego. Aplikację ukończył w kwietniu 1824 r. i po zdaniu egzaminu tzw. asesorskiego otrzymał pierwsze stanowisko służbowe: pomocnika rewidenta depozytów sądu policji poprawczej obwodu warszawskiego.
W 1825 r. był już pisarzem sądu policji poprawczej w Białej Radziwiłłowskiej, a następnie asesorem trybunału w Suwałkach.
W 1826 r. złożył podanie o dopuszczenie do egzaminu sądowego klasy III. Najwyższa Komisja Egzaminacyjna wyznaczyła mu napisanie i obronę rozprawy na temat "Skąd wzięły początek u nas w Polsce oprawy, czyli reformy posagów". Poleciła mu też dołączyć wyciągi z ważniejszych dzieł prawniczych. Zapewne ten temat skłonił Dutkiewicza do bliższego zainteresowania się dawnym prawem polskim i dalszych nad nim studiów, a wpływ przewodniczącego Komisji - prof. Antoniego Wyczechowskiego, twórcy ustawy hipotecznej z 1818 r., do badań nad prawem hipotecznym. Egzamin wypadł pomyślnie i w 1816 r. Komisja uznała Dutkiewicza za "uzdolnionego do sprawowania wszelkich urzędów sądowych klasy III", wyjąwszy adwokata i mecenasa, bo te wymagały doktoratu. Wkrótce otrzymał nominację na stanowisko pisarza Trybunału Cywilnego w Suwałkach i pozostawał na nim aż do 1835 r.
W drodze awansu przeniesiono go w październiku tegoż roku do Warszawy, gdzie został pisarzem Trybunału Cywilnego, a rok później - pisarzem Sądu Apelacyjnego. Niebawem został pisarzem IX Departamentu Rządzącego Senatu, od 1843 r. do 1858 r. - radcą stanu i pomocnikiem naczelnego prokuratora, i - od 1861 r. - członkiem warszawskich (IX i X) Departamentów Rządzącego Senatu. Dutkiewicz w latach 1840-1845, jako że od upadku powstania listopadowego nie było w stolicy uniwersytetu, zajmował się też działalnością pedagogiczną, wykładając prawo i procedurę cywilną w tzw. klasach prawnych przy Gimnazjum Gubernialnym Warszawskim.
O niezwykłej aktywności w dziedzinie cywilistyki oraz uznaniu dla jego wiedzy prawniczej i oceny jako legislatora świadczy fakt, iż w latach 1847-1858 był również członkiem Komisji do Przejrzenia Projektów Kodyfikacyjnych Prawa Cywilnego dla Królestwa Polskiego. Projekty te, ułożone w Petersburgu, miały stanowić kontynuację księgi I kodeksu cywilnego Królestwa z 1825 r.
Dutkiewiczowi powierzono redakcję uwag nad księgą IV projektu, obejmującą prawo o zobowiązaniach wynikających z umów. W trakcie prac nad zebranymi materiałami powstała idea opracowania komentarza do prawa hipotecznego Królestwa Polskiego, ogłoszonego w 1850 r.
W kwietniu 1861 r. margrabia Wielopolski podpisał nominację Walentego Dutkiewicza na członka Najwyższej Komisji Egzaminacyjnej przy Komisji Sprawiedliwości; w tym samym roku został powołany w ukazie cesarskim na przewodniczącego w Wydziale Prawodawczym Rady Stanu.

Początek lat 60. XIX w. to okres starań o powołanie w Warszawie wyższej uczelni - Szkoły Głównej Warszawskiej - a w niej m.in. Wydziału Prawa i Administracji. Przygotowano projekt, który zatwierdziła Rada Stanu Królestwa Polskiego. Na skutek usilnych zabiegów margrabiego Wielopolskiego 20 maja 1862 r. cesarz udzielił projektowi sankcji prawodawczej. Największym problemem było skompletowanie grona profesorskiego. Po wielu trudach udało się ułożyć listę najpilniejszych pierwszych nominacji profesorskich. Byli to uczeni prawnicy, m.in.: J. K. Wołowski, W. Dutkiewicz, A. Białecki, W. Holewiński, J. Kasznica, F. Maciejowski i P. Popiel. Niebawem jednak miało wybuchnąć powstanie styczniowe.
Szczupłe grono profesorskie Wydziału Prawa i Administracji starało się zachować neutralność i - podobnie jak władze uczelni - hamowało zapał młodzieży. Ale też pierwszy dziekan prof. Jan Kanty Wołowski za sprzyjanie powstaniu został w maju 1863 r. aresztowany, osadzony w Cytadeli i zesłany na Syberię. Zastąpił go, początkowo jako p.o., a na mocy dekretu z 23 grudnia 1863 r. jako nominowany dziekan - właśnie prof. Walenty Dutkiewicz. Sprawował tę funkcję do 15 czerwca 1867 r., do czasu przeniesienia na emeryturę przez Radę Stanu.

Jako wybitnemu cywiliście, znawcy prawa hipotecznego, celującemu "świetną redakcją motywów do wyroków sądowych, a głównie wnioskami prokuratorskimi w sprawach senackich", powierzono mu wykłady z prawa cywilnego obowiązującego, a także wykłady z dawnego prawa polskiego. Co ciekawe, nie przyznawał historii dawnego prawa polskiego należnego miejsca w programie studiów. Całą swą wiedzę i zamiłowania skierował raczej na wykłady prawa cywilnego obowiązującego i prawa hipotecznego. Prawo hipoteczne Dutkiewicz wykładał (tak jak notariat) na podstawie swego gruntownego dzieła, "Komentarza do prawa hipotecznego Królestwa Polskiego". Co do prawa cywilnego obowiązującego, to treści wykładów nie znamy, Walenty Dutkiewicz bowiem nie ogłosił ich drukiem. Więcej natomiast wiemy już o wykładach z niejako dodatkowo przez niego traktowanego przedmiotu, jakim była historia dawnego prawa polskiego. Wykład swój rozpoczynał Dutkiewicz od wiadomości o źródłach i literaturze przedmiotu oraz wytłumaczenia różnych staropolskich terminów prawniczych w kolejności alfabetycznej. Następnie omawiał prawo osobowe, rzeczowe i zobowiązaniowe. W zakończeniu zaś przedstawiał w krótkim zarysie organizację sądownictwa i przewód sądowy.
Wydaje się jednak, że nie potrafił zrozumieć pewnej organicznej całości rozwoju dziejowego, lecz patrzył na dawne prawo polskie jak na zbiór luźnych, nie powiązanych ze sobą przepisów. Dlatego podzielił cały swój wykład na pytania i odpowiedzi, ułożone w system pełen niekonsekwencji i błędów. Ogłosił je w pracy "Program do egzaminu z historii praw, które w Polsce przed wprowadzeniem Kodeksu Napoleona obowiązywały" (wyd. 1866, 1869). Pisał w nim m.in.: "Każdy rozważny prawnik przede wszystkim obowiązanym jest wczytywać się w tekst przepisu prawa, gdyż taka jedynie metoda może nadać poglądom jego podkład gruntowności, chroniącej prawnika od zboczeń powierzchownej kazuistyki".

Działalność naukowa Dutkiewicza szła w dwóch kierunkach: krytycznym i komentatorskim. Jako krytyk wystąpił po raz pierwszy w 1861 r. na łamach "Gazety Warszawskiej" artykułem skierowanym przeciwko koryfeuszowi ówczesnej nauki historycznej Julianowi Bartoszewiczowi, któremu zarzucił zbyt surową ocenę dzieł Tadeusza Czackiego. Odparł wszelkie zarzuty Bartoszewicza pod adresem Czackiego i uzasadnił naukowo źródłowość jego badań oraz gruntowność metody. Kolejną polemikę podjął z Wacławem Aleksandrem Maciejowskim z powodu jego "Historii prawodawstw słowiańskich" (1870), poddał też analizie "Prawo polskie prywatne" Piotra Burzyńskiego (1873). Ostatnią wreszcie polemiką, tym razem z Michałem Bobrzyńskim, była praca "O mniemanym prawie zwyczajowym w Polsce" (1876). Zarzucał w niej autorowi "Dziejów Polski w zarysie" przywiązywanie zbyt dużego znaczenia do prawa zwyczajowego jako źródła dawnego prawa polskiego. Że Dutkiewicz mylił się w tej kwestii, pokazały czas i nauka: racja pozostała przy Bobrzyńskim.
Jako komentator praw obowiązujących Dutkiewicz dał się poznać jako wybitny cywilista już w rozprawach pochodzących z 1862 r.: "Zobowiązania podzielne i niepodzielne" oraz "O prawie wierzycieli do spadku po dłużniku pozostałego". Do prac komentatorskich można zaliczyć też wspomniany "Program do egzaminu..." W 1874 r. ogłosił bardzo interesująca pracę źródłową, po dziś dzień funkcjonującą w nauce historii prawa polskiego. Miała niezmiernie długi tytuł: "Zbiór praw sądowych ex-kanclerza Zamoyskiego ułożony i w r. 1778 drukiem ogłoszony, a teraz przedrukowany z domieszczeniem źródeł i uwag tak prawoznawczych jak prawodawczych przez Walentego Dutkiewicza". Dutkiewicz przypominał, że prace Zamoyskiego z zespołem prawników nad kodeksem trwały zaledwie półtora roku, natomiast prace nad pruskim Landrechtem z 1794 r. - 48 lat; kodeksem austriackim z 1811 r. - 58 lat; wreszcie Kodeksem Napoleona - lat 13. "Czy mógł zrobić coś podobnego Zamoyski, pozbawiony wszelkiej pomocy i nie będąc przy władzy?" - pytał dramatycznie.

Największym wszakże tytułem do zasługi Walentego Dutkiewicza, jak uważał historyk i adwokat Aleksander Kraushar: "Pozostanie wszczepione w jego słuchaczy przekonanie, że ponad wszelkimi komentarzami górować zawsze powinna litera prawa obowiązującego, jej duch i związek organiczny z praktycznym celem przepisu danego; (...) Rady tego rodzaju, powtarzane stale, na każdej prelekcji, stały się dla słuchaczy jego przewodnią wskazówką w zawodzie obrończym".
Walenty Dutkiewicz zmarł w Warszawie 21 kwietnia 1882 r.

Według Krzysztofa Pola - Poczet Prawników Polskich

Powrót